TẬP 3: DANH NHÂN KHOA HỌC VIỆT NAM

1

Biểu ghi biên mục trước xuất bản được thực hiện bởi Thư viện KHTH TP.HCM
Lê Minh Quốc
Danh nhân khoa học Việt Nam / Lê Minh Quốc. - Tái bản có chỉnh sửa, bổ sung. - T.P. Hồ
Chí Minh : Trẻ, 2009
250tr. : tranh ảnh, hình vẽ ; 24cm. - (Kể chuyện danh nhân Việt Nam ; T.3)
1. Danh nhân -- Việt Nam. 2. Nhà khoa học -- Việt Nam. I. Ts. II. Ts: Kể chuyện danh nhân
Việt Nam.
959.7092 -- dc 22
L433-Q16

nhà xuất bản trẻ

BỘ SÁCH KỂ CHUYỆN DANH NHÂN VIỆT NAM

4

TẬP 3: DANH NHÂN KHOA HỌC VIỆT NAM

LỜI NÓI ĐẦU

Trong Bình Ngô đại cáo, nhà văn hóa Nguyễn Trãi khẳng định: “Như
nước Việt ta từ trước, vốn xưng nền văn hiến đã lâu. Sơn hà cương vực đã
chia, phong tục Bắc Nam cũng khác. Từ Đinh, Lê, Lý, Trần xây nền độc
lập; cùng Hán, Đường, Tống, Nguyên hùng cứ một phương. Dẫu cường
nhược có lúc khác nhau, song hào kiệt đời nào cũng có”. Vâng, “hào kiệt
lúc nào cũng có”. Đây là một thực tế về sức sống trường tồn, mạnh
mẽ của dân tộc ta, non sông đất nước ta.
Non sông, đất nước ta trải qua hơn 4.000 năm văn hiến đã sinh
ra biết bao người con ưu tú. Hầu như trong mọi lĩnh vực đều có
nhiều danh nhân đóng góp công đức to lớn. Đó là những con người
trí tuệ thông minh, nghị lực phi thường, có tinh thần yêu nước nồng
nàn đã cống hiến tất cả tinh hoa của đời mình cho Tổ quốc. Những
con người ưu tú ấy mãi mãi là niềm tự hào của dân tộc ta trong quá
trình hơn 4.000 năm dựng nước và giữ nước.
Nhằm góp phần giúp thế hệ trẻ hôm nay và mai sau thấm nhuần
công đức và học tập những tấm gương danh nhân ấy, Nhà xuất bản
Trẻ chủ trương thực hiện bộ sách nhiều tập “Kể chuyện danh nhân
Việt Nam” với nhiều chủ đề khác nhau. Trong tập sách này, chúng
tôi đề cập đến các nhân vật đã có nhiều cống hiến lẫy lừng trong
lĩnh vực nghiên cứu khoa học, kỹ thuật. Do khuôn khổ có hạn của
một tập sách, chúng tôi chỉ giới thiệu được những danh nhân tiêu
biểu, và sẽ tiếp tục trong các tập sau. Về thứ tự của nhân vật, trước
mắt chúng tôi sắp xếp theo năm sinh, không xếp theo alphabet.
Trong tập sách này là các danh nhân Lương Thế Vinh, Vũ Hữu
5

BỘ SÁCH KỂ CHUYỆN DANH NHÂN VIỆT NAM

– hai nhà toán học thế kỷ XV; Lê Quý Đôn – nhà bác học vĩ đại của
thế kỷ XVIII, Hồ Nguyên Trừng – người đã đúc súng thần công;
hoặc Cao Thắng đã chế tạo được súng trường theo kiểu của Pháp.
Bên cạnh đó chúng tôi còn giới thiệu một số nhân vật hiện đại như
giáo sư Trần Đại Nghĩa – người đã chế tạo súng Bazooka trong
kháng chiến chống Pháp; hoặc giáo sư Tạ Quang Bửu, bác sĩ Đặng
Văn Ngữ, bác sĩ nông học Lương Định Của, nhà toán học Lê Văn
Thiêm, Hoàng Tụy, nhà vật lý hạt nhân Nguyễn Văn Hiệu… đều
là những nhân vật có nhiều đóng góp quan trọng trong lĩnh vực
khoa học nước nhà.
Bên cạnh đó, chúng tôi cũng đề cập đến những bậc lương y
như từ mẫu. Họ đã để lại nhiều công trình nghiên cứu y khoa rất
có giá trị. Trong dòng phát triển của nền y học dân tộc nước ta đã
có những bậc danh y cũng đều tâm niệm như thế. Ngay từ đời
nhà Lý (1090-1224) triều đình đã tổ chức Ty thái y, sang triều nhà
Trần (1225-1399) đã phát triển lên thành Viện thái y. Rồi sau khi
đánh đuổi giặc Minh, nhà Lê (1428-1788) cũng rất chú trọng đến
việc phát triển nền y học nước nhà; bộ Luật Hồng Đức đã đặt quy
chế nghiêm ngặt về nghề y v.v... So với nền y học của phương bắc,
chúng ta tự hào cũng có bản sắc riêng – trong lời ăn tiếng nói của
nhân dân còn ghi nhận:
Đó có Hoàng cầm, Hoàng kỳ
Đây có Chỉ xác, Trần bì kém chi
Qua thực tế, ông cha ta đã đúc kết được nhiều kinh nghiệm
phòng bệnh, chữa bệnh như “Cơm no chớ có chải dầu / Đói lòng chớ
có tắm lâu tật nguyền”; “Nhiều tiền hoàng cầm hoàng kỳ, ít tiền trần bì,
ngũ sắc”; “ Sạch sẽ là mẹ sức khỏe”; “Cứu bệnh như cứu hỏa”; “Đau bụng
lấy cùm cụm mà chườm/ Nhược bằng không khỏi hoắc hương với gừng”;
hoặc “Đậu xanh, đu đủ, của chua/ Có tính rã thuốc chớ cho uống cùng”
v.v… Rõ ràng đây là một nhận thức khoa học nhằm bảo vệ sức khỏe
mà ông cha ta đã tổng kết từ thực tế của đời sống.
Nay, chúng tôi viết về Thánh Y Hải Thượng Lãn Ông – người
6

TẬP 3: DANH NHÂN KHOA HỌC VIỆT NAM

đã phát huy chủ trương của Tuệ Tĩnh thiền sư “Nam dược trị Nam
nhân” và để lại công trình khoa học có trị lâu bền Hải Thượng y tôn
tâm lĩnh mà trong Hội nghị kỷ niệm 250 năm ngày sinh của ông
do Bộ Y tế tổ chức tại Hà Nội năm 1970 đã khẳng định: “Bộ sách
quý đó không những đã trở thành ông thầy mẫu mực cho các thầy
thuốc ở nước ta trong hàng trăm năm trước đây và người chỉ dẫn
cách phòng và chữa bệnh cho đông đảo nhân dân lao động mà còn
vạch ra những vấn đề rất sâu sắc về tư tưởng, quan điểm, nội dung
và phương pháp đáng nghiên cứu, đáng học tập cho các nhà y học
và khoa học của nước ta hiện nay và sau nay”. Kế tiếp là các danh
y như Hoàng Đôn Hòa - thầy thuốc đời nhà Lê, tác giả của quyển
sách thuốc Hoạt nhân toát yếu- sau khi mất được nhân dân tôn thờ là
“cứu người công đức khắp cõi bao la”; là Nguyễn Hữu Đạo – thầy
thuốc cũng dưới đời nhà Lê – đã viết quyển Mạch học, Y lý tinh ngôn
đóng góp không nhỏ cho nền y học nước nhà; là Quốc thủ danh y
Trịnh Đình Ngoạn – người có công dựng Y miếu Thăng Long từ
năm 1774; là thầy thuốc Nguyễn Tử Siêu đã dành hết cả cuộc đời
cho mục tiêu “cứu nhân độ thế”...
Trong các nhân vật thời hiện đại, chúng tôi đề cập đến những
bác sĩ đã có nhiều công trình nghiên cứu khoa học, y học ích nước
lợi dân. Đó Phạm Ngọc Thạch – một thầy thuốc đã có công chế tạo
ra thuốc B.C.G chết phòng lao. Bác sĩ Nguyễn Khắc Viện – người
đã hướng dẫn cho nhân dân biết thở đúng cách để phòng, trị bệnh
theo phương pháp dưỡng sinh và cũng là người sáng lập trung tâm
nghiên cứu tâm lý trẻ em. Bác sĩ Hồ Đắc Di, Đỗ Xuân Hợp – ngoài
nhiều công trình cống hiến quý báu cho nền y học nước nhà, còn là
những giáo sư mẫu mực có công lớn đào tạo nhiều thế hệ thầy thuốc
sau nầy. Bác sĩ Nguyễn Văn Hưởng đóng góp nhiều công trình y học
và cũng là người đề ra phương pháp dưỡng sinh trong nhân dân…
Bác sĩ Tôn Thất Tùng – người Việt Nam phát minh phương pháp
cắt gan có quy phạm. Bác sĩ Đặng Văn Ngữ – người chế ra nước lọc
Penicillin. Tuy là những bác sĩ được đào tạo theo Tây y nhưng các
bác sĩ trên cũng là những người đã ý thức “Phát huy chặt chẽ Đông
7

BỘ SÁCH KỂ CHUYỆN DANH NHÂN VIỆT NAM

y và Tây y trong công tác y tế trên mặt trận phòng chữa bệnh, sản
xuất thuốc men, đào tạo cán bộ và nghiên cứu khoa học” theo chủ
trương của Đảng Cộng sản Việt Nam.
Trong quá trình biên soạn chúng tôi tham khảo nhiều tư liệu,
có ghi rõ trong phần sách tham khảo. Ngoài hình ảnh chụp thực
tế, chúng tôi còn sử dụng nhiều hình ảnh minh họa khác - nhằm
giúp cho bạn đọc hiểu rõ hơn về nhân vật đề cập trong sách này.
Ảnh minh họa chủ yếu được sử dụng từ nhiều nguồn khác nhau,
như tranh khắc gỗ của Henri Oger – cựu sinh viên trường đại học
Sorbonne – thực hiện đầu thế kỷ XX, hoặc các ảnh chụp từ đầu thế
kỷ XX, kể cả một số ảnh sưu tập trên internet mà chúng tôi không
rõ tác giả. Chúng tôi xin bày tỏ lòng biết ơn đến với các tác giả tập
sách, tác giả ảnh đã thực hiện nhằm giúp cho chúng tôi thuận lợi
hơn về mặt tư liệu khi biên soạn.
Nhân đây cũng xin được nhắc lại, tập Danh nhân Khoa học Việt
Nam là tập sách nằm trong bộ sách nhiều tập Kể chuyện danh nhân
Việt Nam do nhà thơ Lê Minh Quốc biên soạn; được phân chia theo
chủ đề: Danh nhân khoa học Việt Nam, Các vị tổ ngành nghề Việt Nam,
Danh nhân sư phạm Việt Nam, Danh nhân văn hóa Việt Nam, Danh nhân
quân sự Việt Nam, Các vị nữ danh nhân Việt Nam, Danh nhân Cách mạng
Việt Nam. Để bộ sách thật sự hữu ích cho người đọc – nhất là các
bạn thanh thiếu niên – chúng tôi rất mong được sự chỉ giáo, giúp
đỡ chân tình của các học giả uyên bác, của các nhà sử học và của
các bạn đọc xa gần để bộ sách này ngày một hoàn hảo hơn. Trước
hết xin độc giả ghi nhận ở đây sự biết ơn sâu xa của chúng tôi.
NHÀ XUẤT BẢN TRẺ

8

TẬP 3: DANH NHÂN KHOA HỌC VIỆT NAM

VŨ HỮU
Nhà toán học trứ danh của thế kyÛ XV

Tại làng Mộ Trạch, huyện Đường An (sau đổi là Bình Giang, nay
thuộc Hải Dương) có cậu bé nổi tiếng thông minh, đĩnh ngộ, tên là
Vũ Hữu. Về năm sinh của Vũ Hữu, mỗi tài liệu ghi mỗi khác. Theo
Công dư tiệp ký của tiến sĩ Vũ Phương Đề soạn năm 1755: Xét gia phả
riêng và Đăng khoa lục thì Vũ Hữu sinh năm Tân Dậu (1441) và cho
biết thêm: “Bố ông là Bá Khiêm làm An phủ phó sứ lộ Quy Hòa,

Cổng làng Mộ Trạch - quê hương nhà toán học Vũ Đức

9

BỘ SÁCH KỂ CHUYỆN DANH NHÂN VIỆT NAM

có nhiều âm đức, sinh hạ năm con trai và một con gái đều được
vinh hiển. Lúc sinh thời, Bá Khiêm ở một ngôi nhà cũ, các học trò
gọi là Truy Viễn tử đường. Trước nhà có một cây thông cổ thụ, cao
lớn ngất trời. Tùng Hiên tiên sinh (tên hiệu của Hoàng giáp Vũ Cán)
bảo đó là một trong tám cảnh đẹp ở xã Mộ Trạch”.
Thuở nhỏ, nhà ông bác của Vũ Hữu có cây mít to, nhiều quả.
Một người láng giềng có tính tham lam, ban đêm lẻn sang hái trộm
rồi đem ra chợ bán. Ông bác thấy mất, vội chạy ra chợ, thoạt nhìn,
biết ngay là mít của mình. Nhưng người bán mít cãi lấy cãi để còn
ông không có cách gì để chứng mình người bán là kẻ ăn trộm, chỉ
còn biết tiếc của kêu trời. Cậu bé đi theo ông bác liền nói:
- Bác chờ cháu một chút, cháu sẽ tìm ra chứng cớ ngay thôi!
Nói xong, cậu vụt chạy về nhà, lát sau đem ra chợ toàn là cuống
mít! Cậu nói với người bán mít:
- Ông cứ chắp những cái cuống này vào những quả mít kia, nếu
đúng khớp thì mít là của bác tôi.
Mọi người làm theo lời cậu bé. Quả nhiên cuống nào quả nấy,
chẳng sai chút nào! Chỉ với trí thông minh, lanh lợi như thế cậu bé
đã tìm ra kẻ trộm dễ như lật bàn tay. Từ đó dân chúng trong vùng
ai cũng biết tiếng cậu bé thần đồng Vũ Hữu, nổi tiếng học giỏi và
tính toán nhanh.
Có lần ông được bố dẫn sang chơi nhà người bạn. Ông chủ nhà
có cái điếu thuốc lào khảm bạc, làm tinh vi, chạm trổ khéo léo mà
cả vùng không ai có. Hai ông già gặp nhau ngồi chuyện trò tâm
đắc. Sau khi rít một hơi thuốc lào, ông bố Vũ Hữu nói:
- Nếu mà cái nõ điếu này cũng làm bằng bạc thì quý biết bao
nhiêu nhỉ?
Ông chủ nhà đáp:
- Ấy, tôi cũng định thế. Nhưng chưa biết phải mua bao nhiêu
bạc thì vừa, nên còn chần chừ mãi.
10

TẬP 3: DANH NHÂN KHOA HỌC VIỆT NAM

Rồi như sực nhớ điều gì, ông ta nói tiếp:
- À này bác, nghe nói thằng con trai của bác giỏi tính toán lắm!
Sao không để nó tính thử xem sao?
Thế là cậu bé Hữu đang chơi ngoài sân được bố gọi vào. Cậu
bé liền cầm lấy chiếc nõ điếu nhưng vẫn chưa tìm ra được cách đo,
bỗng ông chủ nhà rót chén trà đưa cho cậu:
- Uống chén trà cho minh mẫn đầu óc rồi hãy tính toán cháu ạ!
Bằng hai tay, cậu bé đỡ chén nước, nhưng chưa vội uống ngay.
Không hiểu nghĩ sao, cậu lại đặt chén nước trà xuống bàn rồi lại
nghiêng ấm rót thêm cho thật đầy. Nước sóng sánh chỉ chực trào
ra khỏi miệng chén. Cậu reo lên:
- Cháu đã có cách tính rồi!
Đoạn cậu đặt cái chén trà vào trong tách, rồi thả chiếc nõ điếu
vào đó, nước tràn lênh láng ra tách. Chẳng ai hiểu tại sao cậu bé
làm như thế. Cậu lại rót nước trong tách vào ly khác, rồi đưa ly cho
ông chủ nhà:
- Thưa bác, số bạc cần mua để đúc chiếc nõ điếu bằng đúng khối
nước trong chén này ạ!
Vậy là bằng con đường suy luận sáng tạo, cậu bé Vũ Hữu đã biết
cách tính thể tích của những vật khó đo lường. Lớn lên nhờ miệt
mài học tập, nghiên cứu, cậu đã đỗ Hoàng giáp lúc 23 tuổi và ra
làm quan dưới thời vua Lê Thánh Tông (1460 - 1497). Vũ Hữu đã
có những tính toán sắc sảo được người đương thời ca tụng và lưu
truyền đến ngày nay. Một lần, nhà vua quyết định cho sửa lại mấy
cửa thành Thăng Long được xây từ thời nhà Lý đã hư hỏng nặng.
Nhà vua quyết định giao cho quan đại thần tính toán vật liệu và
định ngày khởi công. Thế nhưng, mấy vị quan này cứ đo đạc và
tính toán mãi mà không xong. Biết Vũ Hữu là người giỏi toán, nhà
vua gọi và giao nhiệm vụ. Chỉ nội trong ngày, ông đã trình lên vua
bản tính toán số gạch cần phải có để xây lại thành. Tại sao ông có
thể tính toán nhanh như vậy? Các quan đại thần khẽ tâu:
11

BỘ SÁCH KỂ CHUYỆN DANH NHÂN VIỆT NAM

- Tính toán mà vội vàng như vậy, sợ rằng làm ẩu?
Vũ Hữu tâu lại:
- Tâu bệ hạ! Số vật liệu đã tính toán xong. Nếu thiếu hay thừa
một viên gạch thì thần xin chịu tội!
Các quan đại thần thấy Vũ Hữu tính toán số gạch sai lệch với
họ quá nhiều thì lấy làm bực tức lắm. Họ tìm cách phá đám để Vũ
Hữu phải bẽ mặt mà chịu tội.
Đúng ngày khởi công, ông đưa mắt nhìn đống gạch đã sắp xếp
vuông vắn, có đánh dấu trước thì thấy thiếu một viên. Ông liền tâu
vua để xin bổ sung ngay một viên gạch khác. Các quan đại thần
căng mắt ra để nhìn Vũ Hữu đang đôn đốc đám thợ lành nghề đang
thi công, họ bảo nhau:
- Phen này, cứ căn vào bộ luật Hồng Đức thì Vũ Hữu chỉ có nát
thây!
- Đúng thế, làm sao xây mà không thừa không thiếu được một
viên gạch chứ? Có lẽ thần toán thì cũng chẳng tính nổi đâu!
Trong lúc đó, Vũ Hữu cứ lẳng lặng với công việc của mình. Chẳng
bao lâu, cổng thành đã xây xong và số gạch còn thừa đúng một viên.
Các quan đại thần lấy làm hỉ hả lắm, họ reo lên thích thú:
- A! Ngài tính toán giỏi nhỉ? Vẫn còn thừa đúng một viên đấy
chứ?
Khi họ đưa viên gạch này lên cho vua, ngài nhận xét:
- Sao lại thế nhỉ? Viên gạch này lại khác kích thước với các viên
gạch đã dùng!
Vũ Hữu tâu:
- Tâu bệ hạ! Bệ hạ thật anh minh và tinh tường. Quả thật đúng
như vậy. Thần đã tính toán đúng số gạch để sửa sang các cửa. Nhưng
khi kiểm tra chung, thần thấy phía mặt kia, tường còn chắc chắn,
chỉ cần thay vào đó một viên gạch là ổn thôi. Thần đã ước lượng
viên gạch đưa vào lỗ hổng ấy nên như thế nào, và ra lệnh làm viên
gạch khác cỡ. Chính là viên gạch này đây ạ!
12

TẬP 3: DANH NHÂN KHOA HỌC VIỆT NAM

Nhà vua ngờ
rằng, Vũ Hữu tính
toán sai nên chống
chế như vậy chăng,
liền sai thợ đem viên
gạch thừa gắn vào
chỗ mà Vũ Hữu dự
định, không ngờ
viên gạch vừa khít
với lỗ hổng! Bấy
giờ, nhà vua mới hài
lòng mà các vị quan
đại thần cũng không
bắt bẻ được. Vua rất
lấy làm khen ngợi
bảo rằng:

“Mộ Trạch tinh hoa” được thế hệ sau tôn vinh

- Thật là thần toán!
Rồi thưởng cho Vũ Hữu hơn trăm mẫu ruộng tốt để biểu dương
tài năng của ông.
Do giỏi toán như thế nên Vũ Hữu đã dành nhiều công sức để
biên soạn tác phẩm Lập thành toán pháp, trong đó ông hướng dẫn
cách đo ruộng đất, tính toán việc làm nhà cửa v.v… phổ biến rộng
rãi trong cả nước.
Ra làm quan từ năm 1463 được hưởng nhiều bổng lộc của triều
đình, nhưng Vũ Hữu sống rất thanh liêm, cuộc sống gia đình cần
kiệm, ông có câu thơ tự bạch:
Thấm thoát tròn năm quan trải khắp,
Trâu mổ thì có thiếu trâu cày.
Ông làm đến Thượng thư bộ Hộ, tước Tùng Dương Hầu. Lúc
gần 90 tuổi vẫn còn được triều đình tín nhiệm giao làm Nguyên lão
đại thần. Không những thông minh trong toán học, ông còn khôn
khéo trong việc ứng xử. Tương truyền có lần sứ Tàu sang thách vua
13

BỘ SÁCH KỂ CHUYỆN DANH NHÂN VIỆT NAM

Lê đấu cờ. Ở làng của Vũ Hữu có người giỏi cờ là Vũ Huyên được
tiến cử để giúp vua. Nhưng giúp như thế nào để sứ Tàu không biết?
Vũ Hữu bèn hiến kế: cho Vũ Huyên cải trang làm tên lính vác lọng,
trên lọng chọc thủng một lỗ để ánh nắng có thể xuyên qua được. Vũ
Huyên đứng gần lọng và mách nước cho nhà vua bằng cách xoay
lọng cho ánh nắng chiếu đúng con cờ cần đi và chỗ phải đến. Nhờ
vậy, vua Lê đã thắng cờ với sứ giả Tàu.
Vũ Hữu mất năm 1530, cháu ông là Lê Quang Bí có thơ đề vịnh:
Hào kiệt nguyện trong tiến sĩ khoa,
Chữ cần chữ thận chẳng sai qua.
Ti tài thử khắp tài năng rõ,
Liêu hữu suy tôn đức nghiệp già.
Đường tướng thủ văn so Tống Cảnh,
Tấn triều bác vật sánh Trương Hoa.
Môn đình rực rỡ xanh màu tía,
Tích thiện cho hay bởi những nhà.
Ngày nay, ở thôn Mộ Trạch, xã Tân Hồng, huyện Cẩm Bình (Hải
Dương) mọi người vẫn còn tự hào và truyền tụng những câu chuyện
về toán học của Vũ Hữu. Như vậy, ở thế kỷ thứ XV nước ta có hai
người giỏi toán, viết sách toán đầu tiên để lại cho đời sau là Trạng
nguyên Lương Thế Vinh và Hoàng giáp Vũ Hữu.

14

TẬP 3: DANH NHÂN KHOA HỌC VIỆT NAM

Nhà thờ nhà toán học Vũ Hữu (1441-1530)

Mộ Vũ Hữu hiện nay
tại làng Mộ Trạch

15

BỘ SÁCH KỂ CHUYỆN DANH NHÂN VIỆT NAM

LƯƠNG THẾ VINH
Ông trạng giỏi toán

Chúng ta thử làm bài toán đố
cách đây trên 550 năm – được chép
trong tác phẩm toán học của một
ông Trạng nước ta:
Kim hữu gia kê nhất đại quần,
Đình tiền tụ thực tẩu phân phân.
Nhất bùng tam phụ, phụ ngũ tử,
Nhất bách thất thập nhất đầu
thân.
Số nội kỷ đa hùng, phụ tử,
Vấn quân bổ toán đắc tường vân?
Trạng nguyên Lương Thế Vinh
ở đền thờ Trạng, xã Liên Bảo
huyện Vụ Bản, Nam Hà

(Nghĩa là: Nay có gia đình nhà
gà quây quần đông đủ, tụ tập ăn
thóc trước sân, chúng chạy nhảy lung tung. Cứ 1 con gà trống có ba
3 gà mái, 1 con gà mái có 5 con gà con. Đếm đi đếm lại tất cả được
171 vừa đầu vừa thân. Trong số đó có bao nhiêu gà trống, gà mái,
gà con, hỏi anh có tính toán rõ ràng được không?).
Người đặt ra bài toán này là Lương Thế Vinh. Ông sinh năm
1442, tự Cảnh Nghị, hiệu Thụy Hiên, người làng Cao Hương, huyện
Thiên Bản, đạo Sơn Nam (nay thuộc làng Cao Phương, huyện Vụ
Bản - Nam Định, giáp tỉnh Hà Nam). Ngay từ nhỏ ông đã nổi tiếng
thông minh, tính tình phóng khoáng, hoạt bát, hay khôi hài. Ông
16

TẬP 3: DANH NHÂN KHOA HỌC VIỆT NAM

đỗ Trạng nguyên năm 1463 và do giỏi tính toán, có viết sách nghiên
cứu về toán như Đại thành toán pháp nên mọi người thường gọi là
Trạng Lường. Người ta kể lại rằng: Khi vinh quy bái tổ võng lọng về
làng, các quan lại, lý dịch ở địa phương mũ áo chỉnh tề ra lộ chính
để đón. Nhưng Lương Thế Vinh lại bảo mọi người rẽ ra đường tắt,
qua bãi chăn trâu - nơi mà ngày xưa ông từng chăn trâu, từng chỉ
cho bạn bè cách câu cá, bẫy chim, chơi thả diều... Thế là đoàn người
gồm võng lọng xa giá lẫn trẻ chăn trâu về làng trong tiếng reo hò
vui vẻ. Tính cách của ông Trạng Lương Thế Vinh đã để lại nhiều
giai thoại rất thú vị. Tương truyền, có lần ông sang làng Phúc Khê,
huyện Thanh Lan (Thái Bình) thăm người bạn thân là Quách Đình
Bảo. Sức học của hai người cũng ngang ngữa nhau, chẳng hạn, khoa
thi Hương năm 1462, ông Vinh đậu giải nguyên, còn ông Bảo chỉ
đậu thứ hai. Đến kỳ thi Hội, ông Bảo đậu Hội nguyên, còn ông Vinh
chỉ đậu thứ hai trong số 44 người. Từ chỗ mến tài nhau mà cả hai
thân thiết, thường gặp gỡ trao đổi nhau về kinh sách. Khi Lương
Thế Vinh đến đầu làng, dưới bóng đa râm mát, ngồi nên chõng tre
uống bát nước chè, ông nghe người trong làng kháo với nhau:
- Này các bác ạ! Làng ta thật đại phước. Năm nay, sẽ có người
đỗ trạng đấy!
Bà chủ quán nhổ toẹt bả trầu xuống đất rồi hỏi lại:
- Sao bác lại biết thế?
Bác nông dân cười khà:
- Cứ trông cậu Bảo thì rõ! Đã ba tháng nay cậu Bảo đóng cửa học
tập ôn thi, chứ không tiếp ai cả! Cậu ta chong đèn học thâu đêm
đến quên ăn quên ngủ…
Nghe vậy, uống xong ngụm nước chè, Lương Thế Vinh đứng
dậy cười nói:
- Ối dào! Còn những ba tháng nữa mới đến ngày thi mà cậu ta
học như thế thì ai theo cho kịp? Tôi định sang tìm gặp bạn để trò
chuyện, nhưng bạn bận học như thế thì còn đâu thời gian để tán
gẫu. Xin nhờ bác nói giúp là tôi có sang chơi.
17

BỘ SÁCH KỂ CHUYỆN DANH NHÂN VIỆT NAM

Nói xong, ông đi thẳng. Chủ quán hỏi tên nhưng ông không đáp.
Mấy ngày sau, ông Bảo vừa cầm sách học vừa đi lửng thửng ra quán
nước, nghe bà chủ quán thuật lại, giật mình thầm nhĩ:
- Người này chỉ có thể là Lương Thế Vinh, nhân đây ta sang thăm
bạn để xem bạn đã ôn tập đến đâu rồi!
Vài ngày sau ông Bảo sang thăm bạn. Không ngờ khi đến nơi thì
ông Vinh đi vắng. Hỏi đi đâu thì người nhà mới chỉ tay ra ngoài cánh
đồng lộng gió. Ra đến nơi, ông Bảo ngạc nhiên khi thấy bạn mình
đang reo hò thả diều cùng trẻ con chăn trâu liền kinh ngạc kêu lên:
- Thi cử đến nơi rồi mà bạn ta vẫn còn vui chơi thoải mái như
thế được sao? Chao ôi! Tài học như vậy thì ta theo sao kịp?
Nói xong, Bảo lủi thủi đi về và càng quyết tâm ra sức học tập.
Nhưng đến kỳ thi Đình năm 1463, không như mọi năm, năm nay
đích thân vua Lê Thánh Tông ra đề bài văn sách, ngài hỏi về “Đạo
trị nước của các bậc đế vương”. Với đề thi này, đòi hỏi các thí sinh
không chỉ thuộc làu kinh sử mà phải có sự suy nghĩ sáng tạo riêng.
Nhờ không theo lối học vẹt, làm theo “bài văn mẫu” (!) mà bài làm
của Lương Thế Vinh hơn hẳn các thí sinh khác. Ông đã xứng đáng
được chấm nhất, đoạt học vị Trạng nguyên; còn Quách Đình Bảo
chỉ đậu Thám hoa – kém ông hai bậc. Như thế đủ thấy rằng, ngay
từ thuở trẻ Lương Thế Vinh đã có một lối học phải đào sâu suy nghĩ
ngoài những điều mà trong sách đã viết – tư duy này phù hợp với
một người say mê về toán học.
Thời còn nhỏ, có lần lấy bưởi làm trò chơi đánh phết, chẳng may
trái bưởi rơi xuống hố sâu. Cả đám trẻ chăn trâu tìm đủ mọi cách mà
không lấy trái bưởi lên được, Lương Thế Vinh đã lấy nón chạy đến
vũng nước, múc nước đổ xuống hố. Vừa làm cậu vừa ứng khẩu đọc:
- Bưởi ơi! Nghe tao gọi
Đừng làm cao
Đừng trốn tránh
Lên với tao
Vui tiếp nào!
18

TẬP 3: DANH NHÂN KHOA HỌC VIỆT NAM

Chẳng mấy chốc quả bưởi trồi lên và nằm gọn trong tay Lương
Thế Vinh.
Có lần cậu cùng bọn trẻ chăn trâu ngồi hóng mát dưới bóng cây
cổ thụ. Bọn trẻ đố nhau làm cách nào để biết cây cao bao nhiêu – với
điều kiện là không được leo lên cây, dùng dây thòng xuống đất mà
đo. Không ai có thể tính được, đều lắc đầu chịu thua. Lương Thế
Vinh nhặt cây tre dài 1 mét, rồi dựng đứng lên để đo bóng cây tre, đo
được nó dài 0 mét 50. Sau đó cậu tiếp tục đi đo chiều dài của bóng
cây đang đổ dài trên mặt đất. Lẩm nhẩm tính toán một lát, cậu nói:
- Bóng cây đổ dài xuống đất đo được 3 mét. Vậy chiều cao của
cây là 6 mét.
Cách tính độc đáo của Lương Thế Vinh rất chính xác – mà sau
này chúng ta biết ông áp dụng cách tính của các tam giác đồng dạng.
Sau khi đỗ Trạng Nguyên, ông ra làm quan, lúc đầu được giao
nhiệm vụ soạn thảo giấy tờ giao thiệp với nhà Minh. Thời Hồng
Đức (1470-1479), ông giữ chức quan giáo dục, làm Hàn lâm viện thị
giảng, Nhập thị kinh diên, làm Tư vấn ở Sùng Văn quán, giữ chức
Sái phu (sửa chữa và bình phẩm thơ văn) trong Hội Tao Đàn của
vua Lê Thánh Tông. Như vậy đủ biết, ông hay chữ và uyên bác biết
chừng nào. Nhưng Lương Thế Vinh còn là một nhà toán học đầy tài
năng, đã thấy được ý nghĩa quan trọng của toán học. Ông từng nói:
“Thần cơ diệu toán vạn niên sư” (nghĩa là: Ai tính toán giỏi là người
thầy muôn đời). Với suy nghĩ đó, ông đã dành nhiều tâm huyết để
biên soạn sách Đại thành toán pháp – tổng kết những kiến thức toán
của thời đó và cả những phát minh của ông. Mở đầu sách, ông có
đề bài thơ khuyên mọi người:
-Trước thời phải biết cách thương lường,
Tính toán bình phân ở cửu chương.
Thông hay mọi nhẽ điều vinh hiển,
Học lấy tinh tường giúp Thánh vương.
Lần đầu tiên ở nước ta vào thế kỷ XV, có cuốn sách dạy các
kiến thức về số học như các phép cửu chương (nhân) các phép bình
phương (khai căn), đồng phân (chia đều), phương pháp đo lường
19

BỘ SÁCH KỂ CHUYỆN DANH NHÂN VIỆT NAM

bóng (phương pháp tam giác đồng dạng), hệ thống đo lường (cách
cân, đong, đo, đếm…); cách đo điền, đo diện tích các hình vuông,
chữ nhật, tam giác, hình tròn…
Về tập Đại thành toán pháp, năm 1721, Phạm Hữu Chung cũng
có viết một tập sách toán Cửu chương lập thành tính pháp, khắc in
dưới đời vua Lê Dụ Tông - nhưng căn bản vẫn dựa trên tập sách
của Lương Thế Vinh. Rồi tiến sĩ Phan Huy Ôn (1755-1786) cũng tiếp
thu từ hai quyển sách toán trên để viết quyển Chỉ minh lập thành
toán pháp. Như thế, rõ ràng tập sách của Lương Thế Vinh rất quan
trọng và có ảnh hưởng đến đời sau. Chính vì thế, trong sách toán
của Phạm Hữu Chung đã tôn vinh Lương Thế Vinh với những dòng
nhận định chính xác:
Việt Nam sinh thánh trị trường
Nam Sơn, Thiên Bản, Cao Hương sinh hiền
Đĩnh sinh Lương thị trạng nguyên
Quán thông lục nghệ, Nam thiên văn tài
Soạn chương cửu thuật tính lai
Nhân thu tiết yếu bình, sai giản, trường,
Cửu, bát, thất, lục, cửu chương
Tứ, tam, nhị, nhất hợp phương tính bài
Trứ minh cứ tiện kê khai
Xử kỳ toán sĩ, thuật lai sở cầu…
Trong sách toán của Lương Thế Vinh, chẳng hạn, cách tính diện
tích hình thang, ông viết:
- Tam giác bị cụt đầu
Diện tích tính làm sao?
Cạnh trên, cạnh dưới cộng vào
Đem nhân với nửa bề cao khắc thành
Ở mỗi phần, mỗi phương pháp, ông đều có bài thơ Nôm cho người
đọc dễ nhớ – như khi cộng hai phân số cùng mẫu số, ông viết:
Cộng hai phân số cùng số dưới (mẫu số)
Cứ cộng phần trên (tử số) lại với nhau
20

TẬP 3: DANH NHÂN KHOA HỌC VIỆT NAM

Bộ sách của Lương Thế Vinh lừng lẫy cả nước ngoài. Khi sứ
thần nhà Minh sang nước ta, nghe tiếng ông không những giỏi văn
chương mà còn có trí thức uyên bác về khoa học, bèn hỏi:
- Có phải ông là người làm sách Đại thành toán pháp?
Ông khiêm tốn trả lời:
- Vâng, đúng vậy.
Để thử tài ông, sứ thần nhà Minh vung tay chỉ về phía trước, nơi
ấy có con voi đang đứng:
- Vậy quan Trạng nước Nam thử cân con voi kia nặng bao nhiêu?
Không một chút nao núng, ông đáp:
- Được!
Dứt lời, ông lấy chiếc cân, nói quản tượng dắt voi đi về phía bờ
sông. Sứ thần nhà Minh thấy ông cầm cái cân nhỏ bé như thế bèn
phì cười:
- A! Xem ra cái cân đó chỉ cân được cái đuôi con voi mà thôi!
Bỏ mặc ngoài tai những lời chế giễu, ông sai lính dắt voi xuống
một chiếc thuyền đang neo gần bờ. Voi nặng, thuyền đằm xuống
nước. Ông liền đánh dấu mép nước ngay mạn thuyền. Mọi người
chẳng hiểu ra làm sao cả. Ông ôn tồn nói:
- Thôi, mau dẫn voi lên bờ rồi đổ đá hộc vào thuyền cho ta!
Những người lính khiêng đá bỏ vào thuyền, khi thuyền đằm
ngang mực đã đánh dấu, ông cho dừng lại. Lương Thế Vinh chỉ vào
đống đá đang chất trong thuyền, nói với sứ thần nhà Minh:
- Cứ lấy đá trong thuyền đem cân thì sẽ biết voi nặng bao nhiêu!
Ai nấy đều khâm phục cách tính của ông. Dù vậy, sứ thần nhà
Minh lại cắc cớ xé một tờ giấy trong một quyển sách đưa cho ông:
- Thế quan Trạng có đo được tờ giấy này dày bao nhiêu không?
Cầm lấy tờ giấy mỏng, gió thổi phất phơ, Lương Thế Vinh nghĩ
thầm: “Giấy thì mỏng mà ly chia ở thước lại quá thô. Làm sao mà
đo?”. Thấy ông đứng trầm ngâm suy nghĩ, quan Tàu đắc chí cười lớn:
21

BỘ SÁCH KỂ CHUYỆN DANH NHÂN VIỆT NAM

- Ha ha! Nhà toán học thiên tài Tổ Xung Chi của nước tôi dù có
sống dậy cũng không đo được đâu quan Trạng ạ!
Ông điềm đạm nói:
- Ngài cho tôi mượn quyển sách!
Quan Tàu tiếp tục chế giễu:
- Chà! Quan Trạng ngờ rằng kết quả đã ghi sẵn trong sách à?
Không đâu!
Lương Thế Vinh chỉ mỉm cười, chứ không trả lời. Cầm sách trên
tay, ông lấy thước đo cuốn sách rồi nhẩm tính ngay kết quả. Quan
Tàu hết sức sững sờ:
- Quan Trạng đoán mò cũng giỏi đấy nhỉ?
Lương Thế Vinh nghiêm mặt:
- Ngài lầm rồi. Việc này rất dễ, ta chỉ cần đo bề dầy của cả cuốn
sách rồi chia đều cho số tờ là tìm ra đáp số. Có gì là khó đâu!
Quan Tàu ngửa mặt lên trời than thở:
- Danh đồn không sai, nước Nam quả lắm người tài.
Ngoài việc viết sách toán, Lương Thế Vinh còn biên soạn cả sách
về nghệ thuật như Hí phường phả lục, về Phật học như Thiền môn khoa
giáo. Ra giúp nước một thời gian dài, ông không ham công danh
phú quý, đến lúc già thì xin treo ấn từ quan để về quê nhà vui thú
điền viên. Có giai thoại kể rằng, lần nọ Lương Thế Vinh phù giá
vua Lê Thánh Tông du thuyền trên sông. Biết ông là người giỏi bơi
lội nên nhà vua giả đò say rượu và đẩy ông rơi tỏm xuống sông
để mua vua. Không ngờ một lát sau cũng không thấy ông trồi lên,
nhà vua đâm ra hốt hoảng. Không lẽ vì trò đùa của mình mà giết
hại một người tài đức? Ngài lập tức sai lính nhảy xuống sông, rồi
bủa cả lưới để tìm ông Trạng. Không ngờ, khi bị nhà vua đẩy ngã
xuống sông, Lương Thế Vinh vội bơi một mạch rất xa rồi ẩn náu
trong lùm cây. Đợi đến lúc vua tôi đều thất vọng lo lắng, ông mới
trồi đầu lên và leo lên thuyền. Vua Lê Thánh Tông mừng rỡ hỏi thế
nãy giờ thần ở đâu thì ông tâu:
22

TẬP 3: DANH NHÂN KHOA HỌC VIỆT NAM

- Thần xuống nước thì gặp cụ Khuất Nguyên, cụ hỏi thần xuống
đây làm gì thì thần đáp là chán đời muốn chết. Cụ liền mắng: “Tao
gặp vua nhu nhược, vô đạo thì mới nhảy xuống sông tự vẫn, chứ
mày gặp minh quân sao lại làm cái trò này?”. Thần nghe vậy nên
mới quay về đây ạ!
Nghe lời “nịnh khéo” như thế vua Lê Thánh Tông bật lên tiếng
cười khoái trá. Nhưng ít ai biết rằng, đằng sau tiếng cười ấy là ngài
đang suy nghĩ về điều mà ông Trạng giỏi toán đang khuyên mình:
phải giữ trọn đạo làm vua, xứng đáng là bậc minh quân trị nước!
Trong sử sách nước nhà thật hiếm có ông trạng nào khôn khéo như
vậy.
Lúc vui thú điền viên, không còn vướng bận việc triều đình, ông
đã dành nhiều thời gian để chế ra bàn tính đầu tiên của Việt Nam.
Ông nặn những hòn bi bằng đất có khoan lỗ ở giữa, phơi khô, xâu
vào một cái dũi. Rồi ông làm hai xâu, việc tính toán thuận lợi hơn.
Tiếp đó, ông làm nhiều xâu, buộc cạnh nhau thành một bàn tính.
Bàn tính của ông đã thay thế cách tính quen thuộc mà dân gian lúc
đó thường dùng là “bấm đốt ngón tay” hoặc dùng một sợi dây có
những nút thắt làm công cụ tính toán. Đại loại như khi đi vay một
đấu thóc, người ta thắt thêm một nút, khi trả được thì cởi nút ấy ra
v.v… Sau này, khi bàn tính Trung Quốc nhập vào nước ta thì nó
không khác gì bàn tính của Lương Thế Vinh.
Trở về quê nhà, Lương Thế Vinh sống chan hòa với mọi người.
Tương truyền có lần đang ngồi nghỉ chân ở quán nước đầu làng,
đoàn khiêng võng quan huyện đi ngang qua đó, bọn lính lệ thấy
ông - tưởng là một nông dân quê mùa - nên đã bắt ông ra khiêng.
Lương Thế Vinh không nói gì, dù tuổi cao sức yếu nhưng ông vẫn
tuân lệnh. Khi khiêng võng đến vũng bùn, ông vờ trượt chân hất
quan huyện ngã chỏng gọng. Quan huyện tức giận, quát:
- Lính đâu! Thằng già này láo! Quất một trăm hèo cho ta!
Những tên lính lệ vừa vung roi lên thì ông nói:
- Khoan đã, anh vào làng gọi hộ thằng học trò tôi là Thám hoa
Trần Bích Hoành ra khiêng võng hầu quan huyện!
23

BỘ SÁCH KỂ CHUYỆN DANH NHÂN VIỆT NAM

Nghe nói thế, quan huyện mặt tái mét, hoảng hốt sụp lạy dưới
chân ông:
- Hạ quan có mắt như mù! Xin quan Trạng tha lỗi cho!
- Quan huyện cai trị làng này, tôi là dân. Quan bắt dân đi khiêng
võng thì có gì mà phải tạ lỗi?
Quan huyện vẫn quỳ giữa bùn, Lương Thế Vinh bèn nói:
- Thôi, ông đứng dậy đi. Từ rày về sau đừng hạch sách dân nữa
nhé!
Quan huyện mừng rỡ, lạy tạ rối rít, xin được khiêng võng đưa
ông về nhà nhưng ông gạt đi. Lương Thế Vinh mất năm 1510 trong
sự thương tiếc của muôn dân. Hiện nay, lăng mộ và đền thờ của
ông tại xã Liên Bảo, huyện Vụ Bản (Nam Hà) được công nhận là di
tích lịch sử văn hóa của nước nhà. Trong Hồng Đức quốc âm thi tập
còn lưu lại bài thơ điếu ông:
- Chiếu thư thượng đế xuống đêm qua,
Gióng khánh tiền đài kíp tới nhà.
Cẩm tú mấy hàng về động ngọc,
Thánh hiền ba chén ướp hồn hoa.
Khí thiêng đã lại thu sơn nhạc,
Danh lạ còn truyền để quốc gia.
Khuất ngón tay thần tài cái thế,
Lấy ai làm trạng nước non ta?
Bây g...